Wyobraź sobie taką scenę. Stoisz w Kioto, przed świątynią Fushimi Inari. Jest szósta rano, mgła jeszcze nie opadła. Przed tobą ciągnie się tunel z tysięcy pomarańczowych bram, jedna za drugą, tak gęsto, że światło ledwo się między nimi przeciska. Ludzie w garniturach przystają na chwilę, klaszczą dwa razy w dłonie przed ołtarzem, kłaniają się i idą dalej do pracy. Nikt nie klęka. Nikt nie śpiewa hymnów. Nikt nie wygląda, jakby właśnie przeżywał religijne uniesienie.
A jednak to, co robią, ma ponad dwa tysiące lat.
Czym jest shinto? W najprostszym ujęciu: to najstarsza religia Japonii. Albo raczej: najstarszy sposób, w jaki Japończycy rozumieją świat wokół siebie. Bo shinto nie ma założyciela. Nie ma świętej księgi w stylu Biblii czy Koranu. Nie ma dekalogu, nie ma grzechu pierworodnego, nie ma jednego boga. Jest za to około stu tysięcy świątyń rozrzuconych po całej Japonii, od wielkich kompleksów w Ise po malutkie drewniane kapliczki na wiejskich rozstajach dróg.
Słowo shinto dosłownie oznacza „drogę bogów" (shin, 神, to bóstwa; to, 道, to droga). Termin wymyślono w VI wieku, żeby odróżnić rodzime japońskie wierzenia od buddyzmu, który właśnie dotarł na wyspy z kontynentu. Ale to, co nazywamy shinto, istniało na długo przed jakąkolwiek nazwą. Już w okresie Yayoi, trzysta lat przed naszą erą, Japończycy oddawali cześć duchom natury, odprawiali rytuały rolnicze i komunikowali się ze światem duchów za pośrednictwem szamanów.
Najbardziej zaskakujące dla Polaka jest prawdopodobnie to: większość Japończyków nie uważa się za wyznawców shinto. W ankietach mniej niż połowa deklaruje jakiekolwiek powiązanie z tą religią. A mimo to prawie 80% populacji bierze udział w praktykach shinto, odwiedza świątynie na Nowy Rok, kupuje amulety, przynosi noworodki do błogosławieństwa. To tak, jakby Polacy chodzili na pasterkę i święcili jajka, ale w ankiecie zaznaczali „ateista". W Japonii religia to nie tyle kwestia wiary, co sposób życia, który przenika codzienność tak głęboko, że ludzie go nie zauważają.
Jak bogowie stworzyli Japonię
Każda religia potrzebuje opowieści o początku. Shinto ma swoją, i jest dziwniejsza, brutalniejsza i bardziej ludzka, niż większość zachodnich mitów kreacyjnych.
Dwa najstarsze źródła tych opowieści to Kojiki (Zapiski o sprawach dawnych, 712 r. n.e.) i Nihon Shoki (Kroniki Japonii, 720 r. n.e.). Oba teksty zostały spisane na polecenie dworu cesarskiego, na podstawie ustnej tradycji przekazywanej od pokoleń. Nie są to święte pisma w chrześcijańskim sensie. Nikt ich nie recytuje na nabożeństwach. Ale stanowią fundament mitologiczny, na którym opiera się cała japońska kultura.
Na początku był chaos
Według Kojiki wszechświat zaczął się od niezróżnicowanego chaosu, z którego wyłoniły się niebo i ziemia. Najpierw pojawiło się pięć pierwotnych bóstw (Kotoamatsukami), które znikają z narracji tak szybko, jak się pojawiły. Po nich przyszło siedem pokoleń bogów, kolejne pary, coraz bliższe materialnemu światu.
Ostatnią z tych par byli Izanagi (Ten, który zaprasza) i Izanami (Ta, która zaprasza). To im starsi bogowie zlecili zadanie: ukształtować ziemię, która była wówczas bezkształtną masą dryfującą jak meduza po morzu.
Izanagi i Izanami stanęli na Pływającym Moście Nieba, zanurzyli w morzu klejnotową włócznię i zaczęli mieszać. Solanka, która skapała z ostrza, skrzepła i utworzyła pierwszą wyspę, Onogoro. Para zstąpiła na nią, wzniosła filar niebiański i odprawiła rytuał małżeński: obeszli filar w przeciwnych kierunkach i spotkali się po drugiej stronie.
Tu mit robi się zaskakująco szczegółowy. Za pierwszym razem Izanami odezwała się pierwsza: „Cóż za piękny mężczyzna!". Izanagi zaprotestował, bo to mężczyzna powinien mówić pierwszy. I faktycznie, ich pierwszy potomek urodził się ułomny. Hiruko, „dziecko-pijawka", bez kości, zostało puszczone na wodę w łódce z trzciny. (W późniejszej tradycji Hiruko stał się bogiem Ebisu, patronem rybaków i jednym z siedmiu bogów szczęścia. Nieoczekiwana kariera jak na porzuconego noworodka.)
Za drugim razem, gdy Izanagi odezwał się pierwszy, rytuał zadziałał. Z ich związku rodziły się kolejne wyspy: Awaji, Shikoku, Kiusiu, na końcu Honsiu, największa ze wszystkich. Potem przyszły bóstwa: bogowie morza, rzek, wiatru, drzew.
Śmierć, gniew i narodziny słońca
Ostatnim dzieckiem Izanami był Kagutsuchi, bóg ognia. Rodząc go, Izanami została śmiertelnie poparzona. Z jej konającego ciała rodziły się jeszcze kolejne bóstwa. A Izanagi, oszalały z rozpaczy, wyciągnął miecz i ściął nowonarodzonemu Kagutsuchi głowę, a potem rozsiekał jego ciało na osiem kawałków. Z tych kawałków powstało osiem wulkanów. Z krwi kapiącej z miecza zrodziły się kolejne bóstwa, wśród nich bogowie mórz, deszczu i sztuki wojennej.
Izanagi nie pogodził się ze stratą. Zstąpił do Yomi, krainy umarłych, żeby odzyskać żonę. Znalazł ją w ciemności. Izanami poprosiła go, żeby nie patrzył na nią, gdy będzie negocjować ze stróżami zaświatów. Izanagi obiecał. I oczywiście złamał obietnicę.
Zapalił grzebień ze swoich włosów jak pochodnię. W migoczącym świetle ujrzał Izanami: gnijące ciało pokryte robakami, z ośmioma bóstwami gromu wyrastającymi z rozkładającego się trupa. Przerażony, uciekł.
Izanami, upokorzona, wysłała za nim demony zaświatów. Izanagi odgradzał się, rzucając za siebie winogrona i pędy bambusa (wyrastające z jego ozdób do włosów, które upuszczał w biegu). Gdy dotarł do wyjścia z Yomi, zawalił przejście głazem.
Po obu stronach kamienia Izanami i Izanagi wymienili ostatnie słowa. Izanami przysięgła, że każdego dnia będzie zabijać tysiąc mieszkańców jego świata. Izanagi odpowiedział, że każdego dnia będzie powoływać do życia tysiąc pięćset nowych istnień. W ten sposób mit tłumaczy, dlaczego ludzie umierają, ale populacja wciąż rośnie.
Troje najpotężniejszych bogów shinto nie przyszło na świat z aktu stworzenia ani z boskiej woli. Przyszło z kąpieli zrozpaczonego ojca, który próbował zmyć z siebie śmierć.
Po powrocie ze świata umarłych Izanagi musiał się oczyścić z brudu Yomi. Zanurzył się w rzece. I w tym rytuale oczyszczenia, który będzie potem powtarzany przez Japończyków przez następne dwa tysiące lat, wydarzyło się coś niezwykłego. Z obmycia lewego oka narodziła się Amaterasu, bogini słońca. Z prawego oka powstał Tsukuyomi, bóg księżyca. Z nosa pojawił się Susanoo, bóg burz i morza.
Amaterasu w jaskini i miecz z ciała węża
Amaterasu, bogini słońca, objęła władzę nad niebem. Susanoo, który odziedziczył po ojcu temperament, siał chaos. Niszczył pola ryżowe siostry, obdzierał ze skóry konie i wrzucał ich ciała do jej komnaty. Gdy jedna z tkaczek zginęła w zamieszaniu, Amaterasu zamknęła się w skalnej jaskini Ama-no-Iwato.
Świat pogrążył się w ciemności.
Osiem milionów bogów zebrało się przed jaskinią i debatowało, co zrobić. W końcu bogini Ame-no-Uzume wpadła na pomysł. Zaczęła tańczyć. Nie był to taniec sakralny. Był prowokacyjny, erotyczny, tak rozbawił zgromadzonych bogów, że ich śmiech wstrząsnął niebiosami. Amaterasu, zaintrygowana hałasem, uchyliła wejście do jaskini. Bogowie ustawili przed nią lustro. Ujrzała w nim swoje odbicie, oślepiająco jasne, i nie mogła się powstrzymać, żeby nie wyjść. Światło wróciło.
Susanoo za karę został wygnany z nieba. Na ziemi, w krainie Izumo (dzisiejsza prefektura Shimane), natrafił na parę starców płaczących nad swoją córką Kushinadahime. Ośmiogłowy wąż Yamata no Orochi pożerał ich córki jedną po drugiej, została ostatnia. Susanoo postawił osiem kadzi sake, wąż wypił je wszystkie, a gdy upojony zasnął, Susanoo poćwiartował bestię. Z jej ciała wydobył miecz, Kusanagi no Tsurugi (Miecz Tnący Trawę), i ofiarował go siostrze na znak pojednania. Izumo Taisha, świątynia poświęcona Okuninushi, potomkowi Susanoo, to jeden z najstarszych i najważniejszych obiektów, które odwiedzamy podczas naszych wycieczek do Japonii.
Ten miecz jest jednym z Trzech Świętych Insygniów cesarskich, które do dziś legitymizują tron.
Czym są kami w shinto? Bogowie, duchy, a może coś zupełnie innego
Zapomnij na chwilę o tym, co wiesz o bogach z religii monoteistycznych. Kami nie są wszechmogące. Nie są wszechwiedzące. Bywają porywcze, zazdrosne, a nawet złośliwe. Mają cztery natury jednocześnie: szorstką (aramitama), łagodną (nigimitama), cudowną (kushimitama) i pielęgnującą (sakimitama). W niektórych świątyniach każda z tych czterech natur jest czczona osobno.
Słowo kami (神) tłumaczy się zwykle jako „bóg" albo „duch", ale żaden z tych terminów nie oddaje sensu. Kami to raczej „to, co budzi poczucie sacrum". Może to być bóstwo z mitologii. Ale równie dobrze może to być stara skalista góra, rzeka z nietypowym nurtem, drzewo o niezwykłym kształcie, zjawisko pogodowe albo zmarły przodek, którego duch chroni rodzinę.
Japońskie powiedzenie mówi o yaoyorozu no kami, „ośmiu milionach kami". Ósemka w japońskiej tradycji nie oznacza konkretnej cyfry. Znaczy „niezliczenie wiele". Kami jest dosłownie wszędzie.
Trzy główne kategorie
Tradycyjnie wyróżnia się trzy grupy kami:
Amatsukami (天津神), bóstwa niebiańskie, to ci z mitologii: Amaterasu, Tsukuyomi, Susanoo i inne bóstwa z opowieści Kojiki. Są najwyżej w hierarchii.
Kunitsukami (国津神), bóstwa ziemskie, to duchy związane z konkretnymi miejscami: górami, rzekami, regionami. Okuninushi, potomek Susanoo, który według mitów zbudował Japonię, zanim oddał ją potomkom Amaterasu, jest jednym z najsłynniejszych.
Trzecia kategoria to ubóstwieni ludzie. Tak, w shinto człowiek po śmierci może stać się kami. Każda rodzina czci swoich przodków. Ale niektórzy ludzie stają się kami czczonymi przez cały naród. Sugawara no Michizane, uczony z IX wieku, który umarł na wygnaniu, a po śmierci (jak wierzono) zsyłał klęski na swoich wrogów, został ubóstwiony jako Tenjin, bóg nauki. Dziś uczniowie przed egzaminami tłumnie odwiedzają ponad 12 000 świątyń Tenmangu w całej Japonii.
Pięć kami, o których warto wiedzieć
Amaterasu Omikami (天照大神), bogini słońca, jest najwyższym bóstwem shinto. Jej świątynia, Ise Jingu w prefekturze Mie, jest odbudowywana co dwadzieścia lat (od ponad tysiąclecia) z dokładnie tych samych materiałów, w dokładnie tym samym stylu. To nie konserwacja zabytku. To wiara, że świętość nie mieszka w starych desach, ale w formie, w geście, w akcie odtworzenia.
Inari Okami (稲荷大神), kami ryżu, rolnictwa i płodności, ma ponad 32 000 świątyń w Japonii. To więcej niż jakiekolwiek inne bóstwo. Symbolem Inari są lisy (kitsune), które pełnią rolę boskich posłańców. Fushimi Inari w Kioto, z tysiącami pomarańczowych bram torii, to jedna z najbardziej rozpoznawalnych świątyń na świecie.
Hachiman (八幡神) był czczony przez wieki jako bóg wojny i obrońca Japonii. Samurajowie modlili się do niego przed bitwą. Dziś ludzie przychodzą do świątyń Hachimana prosić o siłę i skupienie.
Susanoo-no-Mikoto (須佐之男命) to bóg burz i morza, wieczny buntownik, wygnany z nieba i rehabilitowany na ziemi. Jego historia, od dziecięcego buntu przez bohaterski czyn po pojednanie z siostrą, to jeden z najbardziej ludzkich wątków w japońskiej mitologii.
Raijin (雷神) i Fujin (風神), bogowie piorunów i wiatru, znani głównie z przedstawień w sztuce japońskiej. Ich wizerunki, groźne i dynamiczne, zdobią świątynie i muzea. Jeśli widzisz w Japonii figurę czerwonego demona z bębenkami, to Raijin.
W co wierzą wyznawcy shinto i jak wygląda modlitwa
Shinto nie ma katechizmu. Nie ma dziesięciorga przykazań. Nie ma koncepcji grzechu w chrześcijańskim rozumieniu. Jest za to kilka przekonań, które przenikają wszystko.
Czystość ponad wszystko
Centralnym pojęciem shinto nie jest wiara, miłość ani zbawienie. Jest czystość (kiyome). Jej przeciwieństwo, nieczystość (kegare), nie oznacza grzechu moralnego. Kegare to zmaza, którą niesie kontakt ze śmiercią, chorobą, krwią, rozkładem. Nie jest winą. Jest stanem, z którego trzeba się oczyścić.
Stąd rytualne mycie rąk i ust (temizu) przed wejściem do każdej świątyni. Stąd sól rozsypywana przy wejściach do restauracji i na ringu sumo. Stąd zwyczaj kąpieli przed ważnymi wydarzeniami. Cały ten system bierze początek z mitu o Izanagim, który obmył się po powrocie z krainy śmierci.
Harmonia, nie posłuszeństwo
Shinto nie mówi: „Rób to, bo bóg kazał". Mówi raczej: „Żyj w harmonii z kami, z naturą, ze wspólnotą, a kami będą ci sprzyjać". Człowiek nie jest centrum wszechświata. Jest jednym z elementów w sieci relacji, która łączy ludzi, kami, zwierzęta, rośliny, rzeki i góry. Zaburzenie tej harmonii przynosi nieszczęście. Jej utrzymanie przynosi pomyślność.
Rytuały, nie dogmaty
W shinto nie chodzi o to, w co wierzysz. Chodzi o to, co robisz.
Cztery elementy ceremonii shinto: oczyszczenie (harae), ofiary z jedzenia i napojów (shinsen), formalne modlitwy (norito) i wspólna uczta (naorai). Każda wizyta w świątyni zaczyna się od harae, nawet jeśli sprowadza się tylko do obmycia rąk.
Dwa razy w roku, w czerwcu i grudniu, odbywa się Oharae, wielkie oczyszczenie narodowe. W czerwcu ludzie przechodzą przez gigantyczne kółko z plecionej trawy (chinowa) ustawione przed świątynią i przenoszą swoje nieczystości na papierowe laleczki (hitogata), które potem są spalane albo puszczane z nurtem rzeki.
Modlitwa w świątyni jest prosta: dwa głębokie ukłony, dwa klaśnięcia dłoni, jeszcze jeden ukłon. Klaśnięcie ma przyciągnąć uwagę kami. Ukłon jest wyrazem szacunku. To tyle. Nie ma kazania, nie ma spowiedzi, nie ma komunii. Shinto nie wymaga wyznania wiary. Wymaga obecności.
Matsuri: festiwale jako modlitwa
Japonia żyje rytmem matsuri, festiwali, które są jednocześnie wydarzeniem religijnym i społecznym. Każda świątynia ma co najmniej kilka w roku: wiosenny (modlitwa o plony), jesienny (podziękowanie za zbiory), główny festiwal roczny.
W trakcie matsuri miniaturowe świątynie (mikoshi), czasem ważące ponad tonę, są noszone na ramionach przez dziesiątki ludzi, którzy biegną z nimi po ulicach, kołyszą nimi i podrzucają. To nie celebracja. To dosłowne przenoszenie kami przez miasto, żeby bóstwo mogło zobaczyć swoją społeczność i pobłogosławić ją.
Potomek bogini słońca
Żadna inna monarchia na świecie nie opiera swojej legitymacji na tak bezpośrednim powiązaniu z mitologią. Według tradycji shinto rodzina cesarska pochodzi w prostej linii od Amaterasu, bogini słońca.
Łańcuch wygląda tak: Amaterasu wysłała swojego wnuka Ninigiego na ziemię, by zaprowadził porządek. Dała mu Trzy Święte Insygnia: lustro (Yata no Kagami, symbol prawdy), miecz (Kusanagi no Tsurugi, symbol odwagi) i klejnot (Yasakani no Magatama, symbol życzliwości). Prawnuk Ninigiego, cesarz Jimmu, założył według tradycji państwo japońskie w roku 660 p.n.e.
Historycy traktują Jimmu jako postać legendarną, nie historyczną. Ale japońska monarchia jest prawdopodobnie najstarszą nieprzerwaną dynastią na świecie, a mit o boskim pochodzeniu stanowił jej fundament przez ponad tysiąc lat.
Cesarz-bóg i cesarz-człowiek
Przez większość japońskiej historii cesarz był figurą sakralną, ale nie rządzącą. Prawdziwą władzę sprawowali shogunowie, regenci, klany wojskowe. Cesarz był źródłem boskiej legitymacji. Każdy shogun potrzebował cesarskiego mianowania, nawet jeśli sam cesarz nie miał realnej siły.
To się zmieniło w 1868 roku, podczas Restauracji Meiji. Nowy rząd obalił system shogunatu i przywrócił cesarzowi formalną władzę. Ale prawdziwym celem było coś innego: zbudowanie nowoczesnego państwa narodowego na fundamencie shintoistycznej mitologii. Shinto stało się religią państwową. W szkołach uczono dzieci, że cesarz jest żywym bóstwem (arahitogami). Świątynie przeszły pod kontrolę ministerstwa.
System ten przetrwał do 1945 roku. Po kapitulacji Japonii alianci wydali Dyrektywę Shinto, oddzielającą religię od państwa. Cesarz Hirohito (Showa) ogłosił publiczną deklarację, w której odrzucił status bóstwa. Choć historycy do dziś debatują, jak daleko ta deklaracja sięgała, bo cesarz uniknął w niej kluczowego terminu arahitogami, używając zamiast niego rzadkiego słowa akitsumikami. Niuans, który raczej nie wynika z przypadku.
Współczesny cesarz Naruhito pełni rytuały shinto jako prywatne praktyki rodziny cesarskiej, nie jako akty państwowe. Gdy w 2019 roku wstępował na tron, jednym z elementów ceremonii było złożenie ofiary bogini Amaterasu. Ceremonia odbyła się w prywatnym sanktuarium pałacu, bez udziału rządu. Granica między sacrum a państwem jest dziś wyraźna. Ale lustro, miecz i klejnot wciąż są w posiadaniu rodziny cesarskiej.
Tysiąc lat pod jednym dachem
To jest chyba najtrudniejsza rzecz do zrozumienia dla Europejczyka wychowanego w tradycji monoteistycznej: przez ponad tysiąc lat shinto i buddyzm w Japonii nie konkurowały. Współistniały. Mieszały się. Dzieliły świątynie, kapłanów i wiernych.
Jak to się zaczęło
Buddyzm dotarł do Japonii z Chin i Korei w VI wieku. Reakcja japońskich elit była pragmatyczna, nie dogmatyczna. Ród Mononobe sprzeciwiał się nowej religii, argumentując, że rodzime kami mogą się obrazić, jeśli Japończycy zaczną czcić „zagraniczne bóstwo". Ale ród Soga, zwolennicy modernizacji, wygrał polityczną rozgrywkę i buddyzm został przyjęty.
Co ważne: nikt nie kazał nikomu wybierać. Japończycy przyjęli buddyzm, nie porzucając shinto. Buddę traktowano początkowo po prostu jako kolejne kami, tyle że zagraniczne (banshin, „barbarzyński bóg"). Świątynie buddyjskie budowano obok świątyń shinto. Mnisi odprawiali rytuały buddyjskie przed posągami kami.
Trzy fazy fuzji
W VIII wieku, w okresie Nara, przed budową Wielkiego Buddy w Todai-ji, propozycja budowy posągu została najpierw przedstawiona Amaterasu w świątyni Ise. Poproszono też kami Hachimana o wsparcie, a oddział jego świątyni zbudowano na terenie kompleksu buddyjskiego. Kami i buddowie zaczęli mieszkać pod jednym dachem.
W IX wieku pojawiła się teoria honji suijaku, według której japońskie kami są emanacjami buddów i bodhisattwów, którzy przyjmują lokalne formy, żeby prowadzić ludzi ku oświeceniu. To był punkt zwrotny. Kami przestały być niebezpiecznymi duchami wymagającymi ułagodzenia. Stały się lokalnymi wcieleniami buddyjskiej mądrości.
Powstały złożone szkoły synkretyczne: Ryobu Shinto (oparte na nauce szkoły Shingon) i Sanno Ichijitsu Shinto (związane ze szkołą Tendai). W wielu miejscach te same budynki służyły jednocześnie jako świątynia shinto i buddyjska. Ci sami kapłani odprawiali oba rodzaje rytuałów.
Rozdzielenie na siłę
W 1868 roku, podczas Restauracji Meiji, nowy rząd wydał dekret o rozdzieleniu shinto i buddyzmu (Shinbutsu Hanzenrei). Buddyjscy kapłani zostali usunięci ze świątyń shinto. Posągi buddyjskie wyniesiono z shintoistycznych sanktuariów. Dekret wywołał falę przemocy wobec instytucji buddyjskich. Tysiące świątyń buddyjskich zamknięto, ich ziemie skonfiskowano, dzwony przetopiono na brąz.
Oficjalny cel został osiągnięty: na papierze shinto i buddyzm to dziś odrębne religie. W praktyce granica wciąż jest rozmyta. Japończycy mają powiedzenie, że człowiek rodzi się w shinto, żeni się po chrześcijańsku (moda na zachodnie śluby), a umiera po buddyjsku. W typowym japońskim domu znajdziesz kamidanę (domowy ołtarzyk shinto) obok butsudanu (buddyjski ołtarz przodków). Nikt nie widzi w tym sprzeczności.
Religia bez wiernych?
Japonia XXI wieku to jedno z najbardziej zsekularyzowanych społeczeństw na świecie. Kiedy zapytasz Japończyka, czy jest religijny, najprawdopodobniej odpowie, że nie. A potem pójdzie na hatsumode (noworoczną wizytę w świątyni), kupi omamori (amulet ochronny) dla dziecka, i posypie solą próg domu po pogrzebie.
Statystyki są paradoksalne. Oficjalne dane mówią, że łączna liczba wyznawców wszystkich religii w Japonii przekracza 150% populacji. To nie błąd statystyczny. To odzwierciedlenie faktu, że ten sam człowiek może być policzony jako shintoista i buddysta jednocześnie, bo w japońskim rozumieniu religia nie wymaga wyłączności.
Shinto ma dziś około stu tysięcy świątyń i blisko 79 tysięcy kapłanów. Większość Japończyków trafi do świątyni przynajmniej kilka razy w roku: na Nowy Rok, przy narodzinach dziecka, na festiwal Shichi-go-san (gdy dzieci w wieku trzech, pięciu i siedmiu lat przychodzą po błogosławieństwo), przed ważnym egzaminem. Ale poza tymi momentami shinto żyje w codziennych drobiazgach, których turysta z Polski może nawet nie zauważyć.
Białe sznury z papierowymi paskami (shimenawa) oplatające stare drzewa i skały. Sól w maleńkich kopczykach przy wejściach do barów i restauracji. Klaskanie w dłonie przed poranną modlitwą w domowym ołtarzyku. Sumo, które jest w istocie rytuałem shinto: ring to święta przestrzeń, sypanie soli przed walką to oczyszczenie, dach nad ringiem nawiązuje do architektury świątyni.
Jednocześnie shinto zmaga się z tym samym, co każda tradycyjna religia w nowoczesnym świecie. Wiejskie społeczności się kurczą, a wraz z nimi znikają lokalne świątynie, które nie mają kto utrzymywać. Młodzi Japończycy traktują rytuały jako tradycję kulturową, nie religijną. Kapłani zastanawiają się, jak pogodzić tysiącletnią formę z realiami starzejącego się, zurbanizowanego społeczeństwa.
Ale shinto przetrwało już dwa tysiące lat bez założyciela, bez świętej księgi, bez obowiązku wiary. Może właśnie dlatego. Religia, która nie wymaga, żebyś w nią wierzył, ale prosi tylko, żebyś się zatrzymał, umył ręce, klasnął dwa razy i przez chwilę zwrócił uwagę na to, co cię otacza, ma szansę przetrwać jeszcze bardzo długo.
Kiedy następnym razem staniesz przed pomarańczową bramą torii, będziesz już wiedział, co po drugiej stronie. Nie kościół. Nie świątynia w europejskim sensie. Miejsce, gdzie granica między światem ludzkim a światem kami jest odrobinę cieńsza. Wystarczy dwa razy klasnąć.