Dlaczego w Japonii występują trzęsienia ziemi?

Wielu ludzi, zapytanych o pierwsze skojarzenia z Japonią, wymieni kwitnące wiśnie, gejsze, samurajów… ale też trzęsienia ziemi i tsunami. To kraj o niezwykłej kulturze, długiej historii i zachwycających krajobrazach – od majestatycznej góry Fuji, przez bambusowe lasy i ryżowe pola, aż po subtropikalne plaże. Jednak Japonia leży w jednym z najbardziej niebezpiecznych pod względem sejsmicznym rejonów świata. Dlaczego tak się dzieje?

Japonia a płyty tektoniczne

Ziemska skorupa zbudowana jest z siedmiu głównych płyt tektonicznych, które niczym olbrzymie puzzle przemieszczają się względem siebie. Japonia znajduje się na styku aż czterech z nich: płyty pacyficznej, filipińskiej, okhotskiej (części płyty północnoamerykańskiej) oraz amurskiej (części płyty euroazjatyckiej). Ich wzajemne przesuwanie się, kolizje i tarcia powodują, że Japonia znajduje się w jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie miejsc na świecie.

Pod powierzchnią tych płyt znajduje się płaszcz ziemski – warstwa gorących, półpłynnych skał, przypominających w konsystencji gęsty żel. To właśnie ruchy w tym płaszczu, wywołane energią cieplną z wnętrza Ziemi, powodują przemieszczanie się płyt. Gdy naprężenia między nimi zostają gwałtownie uwolnione – dochodzi do trzęsienia ziemi.

W Japonii na północy płyta pacyficzna wsuwa się pod płytę północnoamerykańską, a na południu płyta filipińska pod płytę amurską. To powoduje zarówno głębokie trzęsienia podmorskie (mogące wywołać tsunami), jak i płytsze trzęsienia pod lądem – często bardziej niebezpieczne dla ludzi i infrastruktury.

Jak często ziemia drży w Japonii?

Trzęsienia ziemi w Japonii stanowią codzienność. Tak naprawdę odstępny między kolejnymi drżeniami to kwestia kilku minut, gdyż wchodzą w to również niewyczuwalne dla ludzi mikrowstrząsy.

Powyżej przedstawiliśmy skalę określającą siłę trzęsienia na podstawie magnitudy. Idąc tym schematem czym większa liczba, tym silniejsze jest trzęsienie. JMA (Japan Meteorogical Agency) opublikowało statystyki trzęsień ziemi w ciągu roku na terenie Japonii, według których występuje jedno trzęsienie ziemi o magnitudzie 7 lub większej, 17 trzęsień o magnitudzie 6-6,9 oraz 134 trzęsienia o magnitudzie 5-5,9. Jeśli chodzi o wstrząsy poniżej 5 jest ich nawet około kilku tysięcy rocznie.

Częstotliwość trzęsień jest zróżnicowana regionalnie. Najbardziej aktywne sejsmicznie są strefy wzdłuż wschodniego wybrzeża Pacyfiku (region Tōhoku, Kantō) oraz południowe rejony przy Rowie Nankai (np. Kiusiu, archipelag Riukiu). W tych obszarach odczuwalne wstrząsy (choć zwykle niewielkie) mogą pojawiać się nawet kilka razy w tygodniu. Z kolei w głębi lądu japońskiego (np. w regionie Chūgoku czy północnym Hokkaidō) trzęsienia są nieco rzadsze, choć i tam występować mogą silne wstrząsy związane z uskokami wewnątrz płyty. Nie ma w Japonii całkowicie “bezpiecznego” sejsmicznie miejsca.

Najtragiczniejsze trzęsienia w historii Japonii

1 września 1923 – Wielkie trzęsienie ziemi w Kantō (region Tokio/Jokohama):

Magnituda wynosiła ok. 7,9. Wstrząs w samo południe zrujnował Tokio i Jokohamę. Zginęło szacunkowo ponad 140 tys. osób. Ponad 50% budynków murowanych zawaliło się, a także około 10% budynków żelbetowych uległo zniszczeniu. Na skutek uszkodzeń budynków i zniszczenia kuchenek gazowych wybuchły gigantyczne pożary, które strawiły setki tysięcy domów. Trzęsieniu towarzyszyło również tsunami o wysokości do 12 m (w Atami), które zniszczyło nadmorskie osady. Była to największa miejska katastrofa w dziejach Japonii – stolica została w dużej części zrównana z ziemią. Kataklizm ten stał się impulsem do wprowadzenia pierwszych regulacji prawa budowlanego dotyczących odporności na trzęsienia (już w 1924 r. w Japonii zaostrzono normy konstrukcyjne, wprowadzając światowo pierwsze przepisy uwzględniające obciążenia sejsmiczne)

17 stycznia 1995 – Trzęsienie ziemi w Kobe

Magnituda wynosiła około 6,9 (Mw). Bardzo destrukcyjny wstrząs bezpośrednio pod gęsto zaludnionym regionem Kobe. Zawaliło się wiele budynków i estakad. Było to najtragiczniejsze trzęsienie w Japonii od czasów 1923 r. W Kobe i okolicach zniszczonych zostało ~50 tys. budynków, a ponad 300 tys. ludzi musiało opuścić domy tuż po katastrofie. Wybuchły też pożary miejskie. Trzęsienie to ujawniło słabość starszych konstrukcji – większość ofiar zginęła w zawalonych domach o drewnianej konstrukcji na słabych fundamentach. W następstwie rząd wzmógł programy wzmocnień budynków i ulepszył koordynację służb ratunkowych. Do dziś Kobe upamiętnia ofiary i odbudowę m.in. w Parku Pokoju.

11 marca 2011 – Trzęsienie ziemi i tsunami w Tōhoku (Wielkie trzęsienie wschodniej Japonii)

Magnituda wynosiła 9,0 co stanowi najsilniejsze zarejestrowane trzęsienie w historii Japonii. Co prawda, hipocentrum znajdowało się na dnie Pacyfiku, około 130 km od północno-wschodniego wybrzeża Honsiu. Sam wstrząs (trwający ponad 2 minuty) nie spowodował tak dużych zniszczeń budynków, jakich moglibyśmy się spodziewać po jego sile. Stało się to między innymi dzięki oddaleniu epicentrum od lądu oraz skutecznym standardom budowlanym, które zostały wprowadzone jako standard w Japonii. Jednak wywołane trzęsieniem tsunami okazało się katastrofalne. Fale, które opanowały Japonię sięgały wysokości dochodzącej do nawet 10–15 metrów (maks. 40 m lokalnie). Uderzyły w wybrzeże regionu Tōhoku już mniej więcej 10 minut po wstrząsie, wdzierając się nawet od 5 do 10 km wgłąb lądu. Tsunami zniszczyło dziesiątki miast i wsi na wybrzeżu – całkowicie zniszczonych zostało ok. 122 tys. budynków, a kolejne ~750 tys. obiektów uległo uszkodzeniu. Była to największa klęska żywiołowa we współczesnej historii Japonii. Ponadto w elektrowni atomowej Fukushima Daiichi doszło do awarii nuklearnej, gdzie wskutek zalania systemów chłodzenia doszło do stopienia się rdzeni reaktorów. Doprowadziło to do ewakuacji ponad 150 tys. mieszkańców. Trzęsienie z 2011 r. zostało uznane za jedno z pięciu największych na świecie od 1900 r. pod względem energii i wywołało globalne skutki (m.in. fale sejsmiczne obiegły całą Ziemię, a tsunami odczuwalne było po drugiej stronie Pacyfiku).

Jak Japonia się chroni?

Po każdej tragedii Japonia wprowadzała kolejne usprawnienia:

  • Normy budowlane – budynki wznoszone po 1981 roku są projektowane z myślą o odporności na silne wstrząsy.

  • Infrastruktura kolejowa – Shinkanseny od lat 60. mają systemy awaryjnego hamowania. Podczas trzęsienia w 2011 r. zatrzymano 33 pociągi, unikając ofiar.

  • System wczesnego ostrzegania EEW – działający od 2007 roku system alarmuje o zbliżających się wstrząsach przez TV, radio i telefony, dając nawet kilkanaście sekund na reakcję.

  • System ostrzegania przed tsunami – generuje ostrzeżenia w ciągu 2–3 minut od trzęsienia. Nadmorskie miasta mają wyznaczone trasy ewakuacyjne.

Czy turyści powinni się bać?

Mimo, że częstość trzęsień w Japonii może wydawać się zatrważająca, to jest to jedyny na świecie kraj, który jest tak dobrze przygotowany na te okoliczności pod względem infrastruktury i procedur. Nowoczesne japońskie budynki są projektowane tak, by wytrzymywać silne wstrząsy – powszechnie stosuje się konstrukcje odporne na trzęsienia, dzięki czemu większość budowli bardzo dobrze znosi nawet duże wstrząsy. Przykładowo, podczas rekordowego trzęsienia M 9.0 w 2011 r. w Tokio drapacze chmur zakołysały się, ale nie zawaliły – co świadczy o skuteczności norm budowlanych.

Ponadto, sprawnie działają wcześniej już wspomniane systemy wczesnego ostrzegania EEW. Powiadomienia te przychodzą również na zagraniczne telefony, jeśli jesteśmy turystami. Ludność japońska jest uczona postępowania w takich wypadkach niezależnie od wieku. Wszyscy, od przedszkolaków, po seniorów uczeni są jak zachować się w sytuacji wystąpienia trzęsień. Dodatkowo, w miejscach publicznych obsługa jest przeszkolona, jak zachować się w tej sytuacji, w jaki sposób pokierować ludzi oraz jak przeprowadzić akcję ratunkową.

Dla turystów stworzono również dedykowane narzędzia: rządowa aplikacja mobilna “Safety tips” (15 języków) wysyła obcokrajowcom na telefon powiadomienia o trzęsieniach, tsunami i innych zagrożeniach oraz instrukcje postępowania. Japońska Narodowa Organizacja Turystyczna (JNTO) prowadzi wielojęzyczny portal Japan Safe Travel oraz całodobową infolinię dla turystów (Japan Visitor Hotline), czynną 24/7 w języku angielskim, chińskim, koreańskim i japońskim – można tam uzyskać informacje i pomoc w sytuacjach nagłych (wypadki, klęski żywiołowe). Ponadto państwowy nadawca NHK World nadaje przez całą dobę serwisy informacyjne po angielsku – w razie poważnego trzęsienia czy tajfunu przekazuje pilne komunikaty dla obcokrajowców.

Dzięki tym środkom zagraniczni goście nie powinni czuć się bezradni – nawet jeśli nie znasz języka, otrzymasz potrzebne ostrzeżenia i wskazówki po angielsku lub przy pomocy piktogramów.

Jak zachować się podczas trzęsienia ziemi

Jak zachować się podczas trzęsienia ziemi

1. Zachowaj spokój, ale działaj natychmiast

W nagłych sytuacjach ciężko zachować trzeźwość umysłu, ale przemyślane działania są skuteczniejsze niż panika. Stosuj zasadę „Padnij, Osłoń się i Trzymaj” – upadnij na podłogę, osłoń głowę i szyję rękoma, przytrzymaj się czegoś stabilnego.

2. Jeśli jesteś w budynku – pozostań w nim

Ucieczka może być niebezpieczna. Lepszym rozwiązaniem jest schronienie się pod solidnym meblem lub przy wewnętrznej ścianie z dala od okien i regałów.

3. Unikaj okien, luster i regałów

Mogą się stłuc lub przewrócić i wyrządzić poważne obrażenia.

4. Nie używaj windy

Winda może ulec awarii. Jeśli jesteś w środku, naciśnij najbliższe piętro i wysiądź. Po ustaniu wstrząsów użyj schodów.

5. Jeśli jesteś na zewnątrz – oddal się od budynków

Unikaj latarni, drzew, szyldów i przewodów. W samochodzie zjedź na pobocze i zatrzymaj się z dala od mostów i budynków.

6. Jeśli jesteś nad morzem – natychmiast udaj się na wyższy teren

Po silnym trzęsieniu w pobliżu wybrzeża może wystąpić tsunami. Skieruj się pieszo na wzgórze lub 3. piętro solidnego budynku i tam pozostań.

7. Postępuj zgodnie z instrukcjami i obserwuj mieszkańców

Japończycy są dobrze przygotowani. Ich reakcje oraz komunikaty personelu w muzeach, sklepach czy na dworcach wskażą ci, co robić.

8. Przygotuj się na wstrząsy wtórne (aftershocks)

Wstrząsy mogą pojawić się nawet kilka dni po głównym trzęsieniu. Jeśli budynek jest uszkodzony – oddal się od niego. Zachowaj czujność.

Źródła

Źródła japońskojęzyczne